ماهنامه علمی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)
سال 18، شماره 10، دی 1404 ، شماره پی در پی 116

بررسی دستورگریزی مؤثر در تاریخ وصّاف

صفحه (81 - 99)
علیرضا محمودی (نویسنده مسئول)
تاریخ دریافت مقاله : مرداد 1404
تاریخ پذیرش قطعی مقاله : آبان 1404

چکیده

زمینه و هدف: تاریخ وصّاف از جملۀ برجسته ترین آثار نثر فنّی تاریخی است که وصّاف الحضرۀ شیرازی آن را به عنوان ذیلی بر تاریخ جهانگشای جوینی به رشتۀ تحریر درآورده است. وصّاف هدف اصلی خود را از تألیف این کتاب، نه فقط ذکر وقایع تاریخی، بلکه نشان دادن قدرت و توانایی خود در هنر نویسندگی دانسته است. اسلوب نگارش تاریخ وصّاف، در دوره های بعد سرمشق دیگران شده، حتّی از آن با عنوان «نمونۀ اعلای نثر مصنوع» یاد شده است. وصّاف، برای آفرینش نثری زیبا، تاریخی و در عین حال ماندگار کوشیده است تا با بهره گیری از ترفندهای گوناگون ادبی بدین مهم دست یابد. از جملۀ مواردی که در این بین بیشتر به چشم می خورد، دستورگریزی های مؤثری است که او در آفرینش سخن ادبی- تاریخی به کار گرفته است. در این پژوهش که با هدف معرفی و شناخت هر چه بیشتر و بهتر اختصاصات نحوی تاریخ وصّاف انجام شده است، تلاش گردیده است تا به روش کار وصّاف در آفرینش نثر ادبی، از راه تغییرات نحوی پی برده شود.

پرسش تحقیق: در این پژوهش تلاش گردیده است تا بدین پرسشهای اساسی پاسخ داده شود که: شکلهای مختلف دستور گریزی مؤثر در تاریخ وصّاف کدام است؟ و در این بین کدام نوع دستورگریزی مؤثر در تاریخ وصّاف پرکاربردتر بوده است؟

روش مطالعه: روش انجام این تحقیق به صورت توصیفی- تحلیلی بوده، داده های آن بر اساس روش اسنادی و کتابخانه ای جمع آوری شده است. در این پژوهش تمام متن تاریخ وصّاف از جهت «دستورگریزی مؤثر» مورد بررسی قرار گرفته است.

یافته ها: یافته های این پژوهش مشخص میسازد که دستورگریزی مؤثر، نقش بسیار مهمی در آفرینش و خلق «متن ادبی» دارد. نحو مؤثر یا همان دستورگریزی مؤثر را در چهار مقولۀ: جابجایی، جانشینی، کاهش، و افزایش میتوان مورد بررسی قرار داد. دستور گریزی مؤثر، در صورتی که بجا و با توانایی کامل در فن نویسندگی صورت گیرد، نقش مهمی در ادبیّت متن و شهرت و ماندگاری آن دارد.

نتیجه گیری: نتیجۀ این بررسی نشان از آن دارد که «افزایش» در قالب جملات معترضه، در کنار دیگر شیوههای دستورگریزی، مهمترین رویکرد وصّاف الحضره در خلق سخن ادبی بوده است. کشف جنبه های ادبیِ کمتر شناخته شدۀ نثر فارسی، به ویژه در حیطۀ نثر فنی، از طریق هنجارگزیزی نحوی، از مهمترین دستاوردهای این پژوهش است.

کلمات کلیدی
تاریخ وصّاف , نحو مؤثر , دستورگریزی , نثر فنّی.